رفتن به مقام و منزل بالاتر برايش درست نمىشود ، همچنان كه تا هر كس به قناعت متحقق نشود ، وقناعت در أو ملكه نگردد ، برايش توكل درست نشده [ و ترقى به آن مقام برايش محال است . ] و هر كس تا متحقق به حقوق توكل نشود تسليم برايش درست نمىشود ، و همينطور در تمامى مراسم ومنازل ومقامات . » « 1 » وقشيرى در رسالهء معروف خود مىنويسد : « مقام آن بود كه بنده به منازلت متحقق گردد به دو ، به لونى از طلب وجهد وتكلف ، ومقام هر كسى جاى ايستادن أو بود بدان نزديكى و آن چه به رياضت بيابد ، و شرط آن بود كه از اين مقام به ديگر نيارد تا حكم اين مقام تمام به جاى نيارد . » « 2 » امّا تفاوت مقام و منزل با حال آن است كه مقام كسبى است وسالك بايد با رياضت ومجاهده مقامي را به دست آورد و در آن بماند و چون شرطهاى آن را به جاى آورد به مقام ديگر رود ، اما حال وارد غيبى است وحالتي است كه در دل سالك مىافتد و مانند برقى مىگذرد ودوام ندارد . عز الدين محمود كاشاني در مصباح الهداية ، كه ترجمه‌اى از عوارف المعارف أبو حفص سهروردى است ، مىنويسد : « مراد از حال

--> « 1 » اصطلاحات الصوفية ، ص 87 - 88 . « 2 » ترجمهء رسالهء قشيريه ، ص 91 با تصحيح واستدراكات بديع الزمان فروزانفر ، مركز انتشارات علمي وفرهنگى .